PJESNIŠTVO
MOLIŠKIH
HRVATA

POEZIO
DE MOLIZAJ
KROATOJ

Đuro Vidmarović

PJESNIŠTVO MOLIŠKIH HRVATA

Nevelika hrvatska etnička oaza u južnotalijanskoj pokrajini Molise dala je regionalni naziv jednoj od najstarijih hrvatskih manjina u susjednim zemljama – moliškim Hrvatima. Njihovu povijest obilježava velika udaljenost od matičnog naroda, smještaj u brdskim predjelima s nekada velikim prometnim teškoćama što ih je učinilo izoliranom skupinom, a s time u svezi nastala je apsolutna odvojenost od matičnog naroda, hrvatskoga jezika, kulture i znanosti. U takvim se uvjetima stvarao i specifičan etnički identifikacijski kod u kojem se postepeno gasila komponenta emocionalne identifikacije s matičnim narodom, što više, matični narod postao im je dalek i nepoznat. Hrvatski etnonim nije zamijenjen, sve do najnovijih vremena lokalnim nazivom ili subetnonimom, već se zaustavio na neodređenom pojmu »naše čeljade« / u značenju »naši ljudi«. Isti je slučaj s hrvatskim lingvonimom koji se izgubio u korist pojma »naš jezik« ili »na-našo« koji je postao diferentia specifica u odnosu na ostale žitelje u životnom političkom i zemljopisnom okruženju, poglavito Talijane. Zemlja podrijetla također je izgubila ime u korist neodređenog pojma »iz one bane mora«. Ovakvo stanje pogodovalo je asimilaciji, tako da danas moliški Hrvati žive tek u tri sela: Kruč, Mundimitar i Filič, od desetak koliko su ih naselili u 15. i 16. stoljeću. Za pripadnike etničke manjine jezik je bitak čimbenik etničkog identiteta. Jezik moliških Hrvata tijekom pet stoljeća rasuća i trajanja u potpunoj otrgnutosti od svih lingvističkih procesa u matičnom narodu doživio je značajne ruinacije i petrifikacije, zbog čega je danas vrlo zanimljiv za jezikoslovna proučavanja. »Naš jezik« moliških Hrvata sveden je na obiteljsku razinu, a zbog mobilnosti pučanstva, iseljavanja i procesa univerzalne unifikacije osuđen je na izumiranje.

Šezdesetih godina prošloga stoljeća, zahvaljujući skupini entuzijasta iz redova moliškohrvatske etničke zajednice, potpomognutih od isto tako entuzijastički raspoloženih intelektualaca iz matičnog naroda, pokrenut je časopis »Naš jezik – La nostra lingua« s nakanom da se spasi što se spasiti dade. No desio se stanoviti fenomen: na stranicama ovog časopisa jedan skoro mrtav dijalekt, u funkciji govora manjinske etničke zajednice, zahvaljujući talentiranim pojedincima postaje književni jezik – moliškohrvatski književni jezik. Pokazalo se da ljudi od pera na ovom ruiniranom govoru mogu iskazati složene pjesničke cjeline i izraziti emocionalna, estetska i svjetonazorska raspoloženja. Od tada do danas razvija se hrvatska književnost na moliškohrvatskom književnom jeziku, kao posljednja tanka nit koja veže cijelu ovu zajednicu s njezinom narodnosnom samobitnošću. Ova književnost, bez obzira na estetske dosege (a pitanje je smijemo li stvaralaštvo nastalo u ovakvim, skoro nemogućim jezičnim i narodnim uvjetima mjeriti istim kritičarskim metrom, kao i ono koje se stvara u sredini matičnog, ili većinskog naroda!) obogatila je hrvatsku kulturu, a s aspekta samih moliških Hrvata, ona je spasila zajednicu od potpune asimilacije. Stoga joj treba posvećivati više pažnje, a autorima koji su imali snage, hrabrosti, znanja i nadahnuća pisati na jeziku svojih djedova, odati dužno i veliko poštovanje. Nadamo se da ovom antologijom moliškohrvatskog pjesništva koje prevodimo i objavljujemo na svjetskom jeziku esperantu, činimo malen dug ovim autorima i ovom rukavcu nacionalne književnosti.

Splitski gimnazijski profesor Josip Barač posjetio je 1904. Moliške Hrvate i tom priliko napisao pjesmu posvećenu hrvatskome mjestu Kruč.

Premda su prezimena svih autora u ovome pjesničkom izboru talijanizirana, i nestručnjaku je uočljivo njihovo hrvatsko patronimsko izvorište.

Đuro Vidmarović

POEZIO DE MOLIZAJ KROATOJ

Kroata La negranda kroata etna oazo en la suditala regiono Molizo donis la regionan nomon al unu el la plej malnovaj etnaj malplimultoj en la najbaraj landoj – al la Molizaj Kroatoj. Ilian historion markas granda distanco disde la devennacio, la situo en montregiono kun iam grandaj trafikaj malhelpaĵoj, kio ilin faris izolita grupo, kiu pro tio iĝis absolute disigita de la devenpopolo, de la kroataj lingvo, kulturo kaj scienco. En tiaj cirkonstancoj estis kreata specifa identiga kodo, en kiu iom post iom estingiĝadis la komponento de la emocia identigo kun la devenpopolo, despli, la devenpopolo por ili fariĝis malproksima kaj nekonata. La kroata etnonimo ĝis la plej recenta tempo, ne estas anstataŭita per loknomo aŭ subetnonimo, sed ĝi haltis ĉe la nedifina nocio »nia homo«. La samo okazis ĉe la nocio »nia lingvo« kiu iĝis »diferentia specifa« rilate al aliaj loĝantoj en la viva, politika kaj geografia medioj, precipe al la Italoj. La devenlando ankaŭ perdis sian nomon favore al la nedifina nocio »aliflanke de la maro«. Tia situacio favoris la asimiladon, tiel ke hodiau la Molizaj Kroatoj vivas en tri vilaĝoj: Kruč, Mundimitar kaj Filič, el la deko loĝantaj en la 15-a kaj la 16-a jarcentoj. Por la anoj de la etna minoritato, la lingvo estas esenca faktoro de la etna identeco. La lingvo de la Molizaj Kroatoj dum kvin jarcentoj de disipo kaj daŭra disigiteco disde ĉiuj lingvistikaj procedoj ĉe la devenpopolo, spertis grandsignifajn ruinadojn kaj petrifikojn, pro kio ĝi estas hodiaŭ tre interesa por lingvistikaj esploroj. »nia lingvo« de la Molizaj Kroatoj estas reduktita al la familia nivelo, kaj pro la transloĝada moviĝo de la loĝantaro, elmigrado kaj procedo de ĝenerala unuiĝo ĝi estas frontanta formorton.

Dum la sesdekaj jaroj de la pasinta jarcento, dank’ al grupo de entuziasmuloj el la molize-kroata etna unuiĝo, helpata de same entuziasme inklinitaj intelektuloj el la devena popolo, oni iniciatis la eldonon de la magazino »Naš jezik – La nostra lingua« celanta savi tion kio estas savebla. Sed okazis certa fenomeno: sur la paĝoj de ĉi tiu magazino, unu preskaŭ formortinta dialekto, funkcianta kiel parolo de minoritata etna grupo, dank’ al la talentitaj unuopuloj, iĝas literatura lingvo – molize-kroata literatura lingvo. Evidentiĝis ke skribemuloj kapablas per ĉi ruinita parolo montri malsimplajn aperceptojn. De tiam ĝis hodiaŭ la kroata literaturo en la molize-kroata literatura lingvo evoluas kiel la lasta maldika fibro liganta ĉi tiun grupon al ĝia nacia aŭtoktoneco. Tiu literaturo, senkonsidere al la estetikaj atingaĵoj (estas demando ĉu la kreadon ekestintan en tiaj preskaŭ neeblaj lingvaj kaj popolaj kondiĉoj, ni povas pritaksi per la samkriteria metro, kiel tiu kiu ekestas en la medio de la devena aŭ majoritata popolo!) riĉigis la kroatan kulturon, kaj el la aspekto de la Molizaj Kroatoj, ĝi savis la grupon de la kompleta asimiliĝo. Pro tio necesas dediĉi al ĝi pli da atento, kaj al la aŭtoroj kiuj havis forton, kuraĝon, scion kaj inspiron verki en la lingvo de siaj praavoj, montri la nepran kaj grandan estimon. Ni esperas, ke per ĉi tiu antologio de la molize-kroata poezio, tradukita kaj publikigita en la internacia lingvo Esperanto, ni pagas etas ŝuldon al tiuj aŭtoroj kaj tiu branĉo de la nacia literaturo.

Gimnazia profesoro Josip Barač el Split vizitis en la jaro 1904 la Molizajn Kroatojn kaj tiuokaze verkis poemon dediĉitan al la kroata vilaĝo Kruč.

Kvankam la familiaj nomoj de ĉiuj aŭtoroj en ĉi tiu poezia elekto estas italigitaj, eĉ al nefakulo estas evidente ke ilia deveno fonas el la kroata patronoma fonto.

Đuro Vidmarović

[ POČETNA / HOME | SADRŽAJ / ENHAVO ]